"NAD NIEMNEM" - ELIZA ORZESZKOWA: Znajdujemy się w nadniemeńskiej krainie lat
osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku. Osią główną powieści jest
intryga miłosna, a jej ośrodkiem Justyna Orzelska. Ma ona za sobą pierwszą
miłość do Zygmunta Korczyńskiego, który ożenił się z majętną panną, lecz
tego właśnie lata, znudzony miłością małżeńską, stara się "odgrzać dawne
uczucie". Justyna odrzuca tę propozycję. Układ Zygmunt - Justyna jest
nieaktualny. Justyna - Różyc? Zniechęcony do życia magnat znajduje
rozrywkę i pociechę w uczuciu do Justyny do tego stopnia, że proponuje jej
małżeństwo. Justyna jednak odrzuca kontrakt zwany "dobrą partią" ku
zdumieniu i oburzeniu otoczenia. Odrzuca z bardzo prostego powodu - bo nie
kocha Różyca. Justyna - Jan. Ta miłość między dwojgiem ludzi narasta
przez cały czas trwania powieści, jej kolejne etapy to wyprawy do obu
Mogił, odwiedziny Justyny w Bohatyrowiczach, jej udział w pracach w polu.
Jan powoli "wciąga" pannę w obręb swojego świata i ten świat zaczyna się
jej podobać. Decyduje się zatem na związek z Janem, popełniając tym samym
mezalians, gdyż Jan, jakby nie było, należy do schłopiałej szlachty.
Decyzja Justyny jest też jakby zadośćuczynieniem przeszłości,
"naprawy" starego błędu Marty, która bała się takiego kroku i odrzuciła
niegdyś Anzelma Bohatyrowicza - stryja Janka. Poza wątkiem miłosnym
ważną rolę w powieści odgrywają: 1. Wydarzenia historyczne i aluzje do
popowstaniowej sytuacji, 2. Spór Korczyńskich i Bohatyrowiczów o
szkodę w zbożu (relacja dwór - zaścianek), 3. Problemy finansowe
Benedykta Korczyńskiego Zawartość
treściowa "Nad Niemnem" jest bardzo złożona, świat przedstawiony
odmalowany szczegółowo, wzbogacony o opisy przyrody nadniemeńskiej, o
rejestr obyczajów i dyskusji ideowych, istotnych dla wymowy powieści.
Teren przecina Niemen i otaczają go gęste lasy. Bór skrywa dwa miejsca
święte odgrywające kluczową rolę w powieści: 1. Mogiłę założycieli
rodu - Jana i Cecyliii. 2. Mogiłę powstańców 1863 - w tym Andrzeja
Korczyńskiego i Jana Bohatyrowicza
Postacie powieści należałoby
pogrupować wiekowo: 1. Starsza generacja - ich przeżyciem pokoleniowym
było powstanie styczniowe. Jest to Benedykt Korczyński (teraz głoszący
ideę pracy na swojej ziemi), Dominik Korczyński (pracujący w Rosji),
Andrzejowa Korczyńska (arystokratyczna wdowa po powstańcu, trzecim bracie
Korczyńskim), Marta (pracowita i zniechęcona do życia siostra
Korczyńskich), Emilia Korczyńska (żona Benedykta, wiecznie chora,
rozkapryszona "romantyczka"), Kirłowie - sąsiedzi (ona - tytan pracy, sama
prowadzi gospodarstwo, on - legat i intrygant, wieczny gość Korczyna).
Pozostaje Anzelm Bohatyrowicz - powstaniec, który ocalał, szlachetna
postać o złamanym życiu. 2. Generacja "spadkobierców" - młodych, tych,
którzy określą przyszłość. To przede wszystkim Justyna Orzelska - kuzynka
Korczyńskich, dumna dziewczyna opiekująca się zdziwaczałym ojcem -
muzykiem, Zygmunt Korczyński - "rozpuszczony" artysta-malarz, pogardliwie
odnoszący się do "prowincji", Różyc - bogaty arystokrata, szukający
"pociech" w narkotykach i mocniejszych wrażeniach natury uczuciowej,
Witold - syn Benedykta, młodzieniec przejęty ideą pracy i reformy
społecznej i wreszcie Jan Bohatyrowicz - przedstawiciel młodego pokolenia
w zaścianku Bohatyrowiczów (syn powstańca pochowanego w Mogile).
Siedziby mieszkańców: Korczyn - dwór Benedykta Korczyńskiego
Bohatyrowicze - sąsiedzki zaścianek Bohatyrowiczów Olszynka - dwór
Kirłów Osowce - siedziba Andrzejowej Korczyńskiej Wołowszczyzna -
majątek Różyca
Obraz ziemiaństwa po powstaniu styczniowym: W "Nad Niemnem" wszyscy bohaterowie należą do warstwy szlacheckiej. Orzeszkowa podejmuje próbę analizy zmian jakie zaszły w społeczeństwie polskim po powstaniu styczniowym. W sytuacji konkurencji ekonomicznej odchodzą w zapomnienie wielkie ideały, a środowisko szlacheckie , w dużej części, degeneruje się. Przedstawione tu środowisko można podzielić na trzy grupy:
1. Arystokrację:
- Zygmunt Korczyński - syn legendarnego w okolicy Andrzeja Korczyńskiego, wychowany na kosmopolitę i lekkoducha. Człowiek słaby i pozbawiony moralności. Ożeniony z bogatą i uwielbiającą go panna Klotyldą, szybko znudził się żoną i pargnie nawiązać romans z Justyną.
- Teofil Różyc - kuzyn sąsiadów Korczyńskich, Kirłów. Posiadacz zrujnowanego, ale jeszcze znacznego majątku, człowiek zdegenerowany (morfinista), który w małżeństwie z Justyna upatruje odmiany życia.
2. Dwór
- Benedykt Korczyński - właściciel Korczyna, dzielny, wiecznie zapracowany gospodarz zbyt jednak dosłownie traktujący patriotyczny nakaz utrzymania dobrze prosperującego majątku w polskich rękach, zapomina bowiem o niemniej ważnym obowiązku wspomagania aktywności Polaków o niższym statusie społecznym (konflikt z zaściankiem)
- Emilia Korczyńska - żona Benedykta, neurotyczna, rozkapryszona piękność, nękana chorobami prawdziwymi i urojonymi. Żyje w izolowanym świecie dwu pokoi, które urządziła w stylu sentymentalnym i wypełniła bibelotami i romansami. Kontaktuje się wyłącznie z damą do towarzystwa, panną Teresą. Z życiem dworu i pracą nie chce mieć nic wspólnego.
- Witold Korczyński - syn właścicieli Korczyna, młody, postępowy szlachcic pełen pozytywistycznych ideałów. Krytykuje ojca pragnąc wprowadzić wiele zmian w zarządzanym majątku, a także obwinia go o zaostrzenie konfliktu z zaściankiem. Poproszony na weselu Elżuni Bohatyrowiczówny o wstawiennictwo w związku z przegraniem przez zaścianek procesem, dzięki swemu zaangażowaniu przyczynia się do zakończenia sporu.
- Justyna Orzelska - piękna, dumna i mądra, ale niestety niemajętna panna, pełni w domu wujostwa Korczyńskich rolę rezydentki. Ojciec Justyny, to zdziwaczały i zdziecinniały starszy pan. Zajmuje się tylko grą na skrzypcach i jedzeniem. Do Justyny zalecał się niegdyś Zygmunt Korczyński, ale presja środowiska udaremniła mezalians. Dziewczyna bardzo boleśnie przeżyła zawód miłosny, odczuwa swą samotność i bezsens życia "na łaskawym chlebie". Przypadkiem poznany Jan Bohatyrowicz budzi jej zainteresowanie, a coraz częstsze wizyty w zaścianku zbliżają młodych ku sobie. W czasie wizyty na mogile powstańczej stryj Jana, Anzelm opowiada jej dzieje swojej miłości do Marty Korczyńskiej, siostry Benedykta nie wspomina jednak o powodach rozstania. Ta spytana, wyznaje, że bała się pracy, a także wstydu, jaki pzreżywała, gdy dwór wyśmiewał się z jej "chłopskiego amanta". Mądra dziewczyna pzryjmuje oświdczyny Jana a odrzuca umizgi Różyca. Opuszcza dwór i odprowadzana przez wuja, kieduje się ku zagrodzie Jana.
3. Zaścianek
- Anzelm i Jan Bohatyrowiczowie - głęboko przywiązani do tradycji narodowej i do rodzimej ziemi. Serdeczni i otwarci wobec przyjaznym im reprezentantom dworu (Justyna, dzieci Korczyńskich); schłopiali w wyniku trudnej sytuacji ekonomicznej, ale zachowujący godność i pamięć lepszej przeszłości
