Niemal od początku historii literatury, wieś poddawano arkadyjskim stylizacjom, chciano w niej widzieć arkadyjską krainę szczęścia, szlachetnej i przynoszącej satysfakcję pracy życia zgodnego z rytmem natury, kontrastowo zestawianego z egzystencją w mieście. Drugi ze sposobów literackiego przedstawiania wsi ma charakter realistyczny, obejmuje problemy ekonomiczne, napięcia, konflikty społeczne, kwestie nędzy i zacofania wsi, cywilizacyjnego poziomu jej mieszkańców.
Mitologia: Atena była nie tylko piękną boginią wojny (według Homera) obdarzoną wielką wrażliwością, protektorką państwa, gwarantką sprawiedliwych praw, opiekunką wojowników mogącą przynieść zwycięstwo. Czuwała też nad uprawą roli, nauczyła ludzi posługiwać się końmi, wynalazła pług. Później uznano ją także za boginię mądrości, roztropności, opiekunkę miast. Natomiast Demeter była przede wszystkim boginią zbóż oraz plonów, urodzajów, nauczyła ludzi uprawiać rolę. Stylizacje Arkadii (krainy leżącej w Grecji, w środkowej części Peloponezu) jako idealnej krainy szczęścia, ładu i spokoju, zamieszkiwanej przez żyjących w zgodzie z naturą pasterzy pojawiły się po raz pierwszy u Wergiliusza, później bardzo często powracały jako wyraz tęsknoty za naturalnym porządkiem świata, ładem opartym na życiu zgodnym z naturą, bez trosk, nawet ciężkiej pracy
Mikołaj Rej - "Żywot człowieka poczciwego": Nie może być nic piękniejszego nad uroki życia ziemianina -Rej pisał o tym z żarliwym przekonaniem, ze specyficzną czułością (np. używając wielu zdrobnień), nawet uwielbieniem dla wiejskiej egzystencji, z którą nie może równać się żaden inny model życia. Utwór jest wielką pochwałą stateczności, spokojnego, uregulowanego zgodnie z naturą bytu człowieka zamożnego, chociaż nie bardzo bogatego, pogodzonego z naturalnym rytmem przemijania, ze światem i umiejącego korzystać z darów wiejskiego gospodarstwa, przyrody.
Mikołaj Rej - "Krótka rozprawa między trzema osobami: Panem, Wójtem a Plebanem": Wieś jest ponikąd odbiciem całej ówczesnej Polski, obrazem postępującej degradacji poszczególnych stanów, ich sprzecznych interesów rodzących konflikty, obniża się autorytet państwa i Kościoła, chłopom zaś żyje się coraz gorzej, a reprezentantom pozostałych stanów ich los jest obojętny, próbują jedynie z ich pracy czerpać maksymalne (i nie zawsze uczciwe) zyski. Chłopstwo musi płacić czynsze, podatki, dziesięcinę, nie przyznaje mu się natomiast praw obywatelskich. Jedyną pociechą pozostawała - w świetle utworu - religijna obietnica niebiańskiej nagrody.
Jan Kochanowski - "Pieśń świętojańska o Sobótce": Wieś to nie tylko miejsce pracy, nie brak na niej czasu i na rozliczne rozrywki. Szczęśliwy mieszkaniec wsi ma cechy zarówno ziemianina, ja i chłopa (np. sam pracuje w polu). Praca rolnika została uznana za najgodniejsze zajęcie: uczciwe, zapewniające dostatnie życie na wsi, wsi spokojnej i wesołej. Życie wiejskie jest dobre, miejskie natomiast złe, pełne zakłamania, fałszu, obłudy, rozmaitych niebezpieczeństw czyhających na człowieka.
Adam Mickiewicz - "Pan Tadeusz": Wieś z tej epopei jest rzeczywistością nieco bajkową, stanowi rodzaj ziemiańskiej idylli, mającej tylko niewiele wspólnego z prawdziwym życiem szlachty (już nie mówiąc o chłopach) na Litwie. Istotny element stanowią powtarzające się każdego roku prace gospodarskie, rolnictwo, uprawa ziemi łącząca człowieka z porządkiem natury, zmiennością pór roku. Sędzia Soplica jest dla swych chłopów niczym ojciec, patriarcha, wzorowo prowadzi gospodarstwo.
Eliza Orzeszkowa - "Nad Niemnem": Szlachta zaściankowa w utworze (określana w powieści mianem ludu) to Bohatyrowiczowie żyjąc niczym chłopi, gospodarujący na skrawkach ziemi, biedni, niewykształceni. Ziemia stanowi dla nich największą wartość, by ją posiąść są gotowi zrobić wszystko. Równocześnie mają niż liczone cechy pozytywne: pozostają pełni życia, energii, zapału do pracy, patriotyczni, szanujący tradycje, żyją w zgodzie z naturą.
Henryk Sienkiewicz - "Szkice węglem": Utwór podejmuje problematykę wsi pouwłaszczeniowej. Położenie chłopów ukazanie jest bez cienia idealizacji, z podkreśleniem ich ciemnoty, analfabetyzmu, braku choćby elementarnej orientacji w realiach powstałych po uwłaszczeniu, co umożliwia samowolę gminnych władz. Chłopi nie mogą liczyć na pomoc samorządu, gminnych urzędników, bezskuteczne jest także oczekiwanie wsparcie ze strony dworu.
Władysław Reymont - "Chłopi": Autor ukazał rozwarstwienie wsi (ale i solidarność gromady wobec wspólnych niebezpieczeństw), jej konflikty ekonomiczne z dworem (spór o serwituty, czyli prawo chłopów do korzystania z lasów, pastwisk zagarniętych po uwłaszczeniu przez ziemian), głód ziemi, codzienną, ciężką pracę, ciemnotę, zacofanie, pijaństwo. W przywiązaniu do ziemi doszukał się patriotyzmu, podkreślił religijność chłopów, ich szacunek dla tradycji, rodziny, niechęć do wszystkiego, co obce, nowe. Ziemia w Lipcach jest znacznie cenniejsza od pieniędzy, to jej posiadanie zapewnia prestiż. Powtarzający się rytm pór roku, miesięcy naturalnie wyznacza porządek prac polowych, decyduje o materialnym aspekcie życia na wsi.
Jan Kasprowicz - "Z chałupy": w cyklu sonetów poeta odtworzył szereg realiów życia wiejskiego, obrazów codzienności, chłopskiej obyczajowości, życia społecznego, zagadnień moralnych. W centrum uwagi stają problemy etyczne, stale akcentowane jest współczucie z tymi, którzy są krzywdzeni, cierpią, żyją w biedzie. Pisarz w pełni solidaryzuje się z ludem, czuje się związany z jego (głęboko ujmowaną, nie zaś widzianą przez pryzmat barwnych strojów, co było typowe dla Młodej Polski) kulturą, zamierza przedstawić czytelnikom rodzaj poetyckiego dokumentu zaświadczającego warunki życia, rozpatrywaną w rozlicznych aspektach sytuację ówczesnej wsi. Sonety Kasprowicza przynoszą prawdę o warunkach życia rodzinnych Kujaw, prawdę o problemach społecznych, moralnych, obyczajowych ówczesnej wsi. Te liryki odwołują się do wspomnień, doświadczeń chłopskiego dziecka, później młodego człowieka z ogromnym wysiłkiem i samozaparciem przebijającego się do wyższych, inteligenckich warstw społecznych. Są sugestywnymi, wiarygodnymi dokumentami życia wsi, gdzie niemal każdego dnia toczyła się bezwzględna walka o biologiczne przetrwanie, zaspokojenie elementarnych potrzeb życiowych, gdzie pracowano niekiedy ponad siły, by zapewnić sobie tylko marne pożywienie, dach nad głową, gdzie człowiekowi zagrażały rozliczne niebezpieczeństwa
